كيومرث نوري
عضو سازمان نظام مهندسي كشاورزي و منابع طبيعي استان كرمانشاه
كره زمين را مي توان كره آبي لقب داد زيرا حدود دوسوم آن از آب پوشيده شده است ولي تنها 2.5 درصد آن آب شيرين و مابقي آب شور مي باشد.
متأسفانه از اين مقدار آب شيرين نيز حدوداً دو سوم آن در يخچال ها و برف هاي دائمي قطب شمال موجود است و تنها حدود يك سوم مابقي بصورت آبهاي زير زميني و قابل استحصال مي باشد كه توزيع آن نيز نسبت به جمعيت قاره هاي دنيا بسيار نامناسب است بنحوي كه بيشترين فشار محدوديت آبي متوجه قاره آسيا است زيرا بيش از نيمي از جمعيت دنيا در اين قاره زندگي مي كنند در حاليكه تنها 36 درصد منابع آب شيرين در آن واقع است .
در دستيابي به اهداف توسعه در سازمان ملل، صنعت موتور اصلي رشد اقتصادي اعلام شده و اعتقاد بر اين است كه منابع آبي با كيفيت خوب به منزله كليد مواد خام براي توسعه صنعت بوده و بر اساس برآورد هاي انجام شده انتظار مي رود استعمال آب در بخش صنعت از 725 كيلومتر مكعب در سال 1995 به 1170 كيلومتر مكعب تا سال 2025 برسد كه بيشترين افزايش مربوط به كشورهاي در حال توسعه است كه در حال حاضر به سرعت به سمت صنعتي شدن در حال حركت هستند.
بررسي وضعيت ميزان پيشرفت كشورها در زمينه رشد اقتصادي و ارتباط آن با استفاده از آب براي مصارف شهري و صنعتي نيز نشان مي دهد كه همبستگي بالائي بين اين دو وجود دارد بطوريكه ميزان افزايش مصرف آب در بخش صنعت با وضع درآمد كشورها رابطه داشته بنحوي كه از ده درصد براي كشورهاي با درآمد كم و متوسط تا 59 درصد براي كشورهاي با درآمد بالا متغير بوده است و مقدار كاربرد آب در بخش كشاورزي كشورهاي در حال توسعه بيشتر از كشورهاي توسعه يافته است.
پروفسور آنتوني آلن در سال 1998 در دانشگاه لندن دو مقاله در ارتباط با آب مجازي ارائه نمود كه در سال هاي اخير اين مطالب علاوه بر كشورهايي كه محدوديت آبي دارند؛ دامنه كاربرد و توجه به آن به مناطقي كه دچار كم آبي نيستند نيز كشيده شده است ايشان آب مجازي را آبي قلمداد مي كند كه در فرايند توليد يك محصول كشاورزي يا صنعتي به مصرف مي رسد و مي توان گفت كه در آن نهفته است.
با پذيرش اين ديدگاه مي توان گفت كه محصولات وارداتي مي توانند منابع آب تلقي شوند يا به قولي آب مجازي وارد شده به كشور يا ناحيه برابر با حجم آب مورد نياز براي توليد كالا يا خدمات وارد شده ميباشد.
و بر اين اساس بعضي از نظريه پردازان توسعه معتقدند كه در كشورهاي كم آب ميتوان امنيت غذايي را با وارد نمودن محصولاتي كه نياز آبي فراوان دارند حفظ كرده و كشورهايي كه داراي منابع آب فراوان ميباشند ميبايست به توليد محصولاتي كه نياز آبي آنان زياد است بپردازند.
مثلا كشور هلند بخش زيادي از آب مجازي خويش را با واردات قهوه از ساير نقاط دنيا تامين مينمايد و يا كشور اردن صادرات متمركز بر آب را كاهش داده و 60 تا 90 درصد آب محلي را از طريق مجازي با واردات تامين مينمايند.
هر چند كه كشورهايي نظير هند و چين كه جمعيت بالايي را دارند از وابستگي به واردات آب مجازي واهمه دارند و به طور كلي طي برآوردهاي جهاني سهم تجارت آب مجازي براي توليدات كشاورزي 67% براي توليدات دامي 23% و براي توليدات صنعتي 10% ميباشد.
نتيجه گيري:
بدون شك بررسي مقدار آب مجازي يك محصول كار ساده اي نيست زيرا عوامل زيادي بر مقدار آب مصرفي در فرايند توليد محصول تاثير دارند ، مثلا مكان و مدت توليد، روش توليد، راندمان مصرف آب، طول دوره توليد، نوع واريته ، مقدار پرت آب از محل تامين تا مصرف ، مديريت مزرعه و . . . در مناطق مختلف متفاوت است ولي آنچه كه قابل تعمق ميباشد اين است كه :
1- به مقوله آب مجازي ميبايست توجه خاص نمود و در زمينه مصرف بهينه و اصولي محصولات كشاورزي نهايت دقت و احساس مسئوليت نموده و نسبت به ارتقاء و بهبود فرهنگ مصرف، اهتمام لازم به عمل آيد.
2- در زمينه واردات و صادرات ضروري است كه متخصصين بخش كشاورزي، سياست گزاران نظام، مسئولين اقتصادي مشتركاً در اين زمينه ها تصميمات همه جانبه اي اتخاذ نمايند و از صادرات محصولاتي كه آب مجازي زيادي مصرف مينمايند جلوگيري كرده و نسبت به واردات محصولاتي كه نياز آبي فراوان دارند اهتمام ورزند، و از منابع آب موجود نهايت بهره برداري مطلوب را در توسعه كشور بعمل آورند.
3- مسئولين وزارت جهاد كشاورزي با اتخاذ تدابير علمي نسبت به تعيين الگوهاي كشت منطقه اي با توجه به محدوديت آب مناطق مختلف اقدام نمايند.
4- تغيير در الگوي مصرف و جايگزيني محصولاتي كه نياز آبي كمتري دارند از وظايف مهم سازمانها و دستگاههاي ملي و منطقه اي كشور است كه ضروري است به اين مهم توجه خاص مبذول گردد.
5- نصب برچسب آب مجازي بر روي كالاهاي توليدي بخش كشاورزي همانند برچسب هاي انرژي نصب شده بر روي محصولات صنعتي مي تواند نسبت به فرهنگ سازي و ارتقاء دانش در زمينه استفاده بهينه از محصولات كشاورزي موثر باشد.
منابع و مأخذ
1- عسگري ؛احمد – نشريه آب مجازي ارائه شده در سومين ميزگرد كشاورزي ؛ فناوري ؛ بهرهوري – تهران 31/4/87
2- پيشنهادات مطروحه در سومين ميزگرد كشاورزي ، فناوري ؛ بهرهوري اتاق فكر جهاد كشاورزي – تهران 31/4/87
>>بایگانی مطاب